Dames, heren, ik ben een Vlaams-Joodse komiek

Jerry Seinfeld, Groucho Marx, Woody Allen, Ben Stiller… In de VS is comedy haast een Joodse specialiteit. Maar waar blijven de Vlaams-Joodse komieken?

In Nederland beweegt er op Joods comedyvlak al langer wat. In 2008 vond in Amsterdam voor het eerst het Joodse Comedy Café plaats. Dixit de organistoren: “Een open podium voor Joods komisch amateurtalent.” Deze wedstrijd werd uitgezonden op de Nederlandse Joodse Omroep en de programmamakers werken intussen aan een vervolgeditie. Hiervoor zijn ze nog op zoek naar Vlaams-Joodse komieken. Maar zijn die er wel? Heleen Van Pelt, communicatieverantwoordelijke van het Joods Cultuurfestival: “Joodse comedy leeft in Vlaanderen niet echt, ook niet binnen de Joodse gemeenschap zelf.” Volgens Van Pelt is er intussen wel een inhaalbeweging aan de gang. “Er zijn hier en daar kleine projecten en ook met onze eigen Joodse Humoravonden willen we precies díé traditie van Joodse humor aan het Vlaamse publiek voorstellen”, verklaart Van Pelt.

Stereotype

De Joodse Humoravonden waar ze naar verwijst vinden plaats in het kader van het Joods Cultuurfestival en passen in het diversiteitsbeleid van de provincie Antwerpen. Coördinator Jeroen Martens: “We willen met die Humoravonden vooral in de verf zetten hoe breed en divers de Joodse gemeenschap is. Daarin verschillen onze Humoravonden van het Nederlandse Comedy Café; bij ons gaat het veel verder dan wat grappen debiteren. We willen met wat humor, maar ook met informatie en duiding het stereotiepe beeld van ‘de Jood’ nuanceren en contextualiseren.”
De format van de Joodse Humoravonden lijkt op die van het Canvasprogramma De Rechtvaardige Rechters. Er is een vaste moderator, Ludo Abicht, expert in Joodse cultuur en geschiedenis, en een wisselend panel van rechtvaardige, maar komische rechters. Toch profileren de panelleden zich daarbuiten niet nadrukkelijk als Joodse komieken. Van Pelt: “‘Dames, heren, goeieavond: ik ben een Joodse humorist’ – nee, zo werkt het niet.”

Liberalisme

Zou het dan mogelijk zijn, een Vlaams Joods Comedy Café? Martens denkt van niet. “In de VS, maar ook in Nederland zijn veel liberale joden. Vooral in Amsterdam, daar is dat liberalisme echt een grondbeginsel. In Vlaanderen is de Joodse gemeenschap voornamelijk orthodox-joods en erg op zichzelf gericht. In de VS, maar ook in Nederland is de Joodse gemeenschap net ontzettend actief in de media.” Volgens Aaron Malinksy, docent Joodse en Hebreeuwse geschiedenis, én panellid bij de Humoravonden is daar een historische verklaring voor. “Na de Tweede Wereldoorlog is de joodse gemeenschap in Antwerpen fel veranderd. Veel Antwerpse Joden hebben de Tweede Wereldoorlog overleefd en ze hadden in de jaren daarop andere dingen aan hun hoofd dan moppen verzinnen.” Bepalende factor is volgens Malinksky ook dat de Antwerps-Joodse gemeenschap de voorbije jaren vooral naast de andere Antwerpse gemeenschappen heeft geleefd en niet in interactie met. “Maar”, voegt hij daaraan toe, “daar is laatste tijd wel verandering in aan het komen.”

Wat onderscheidt Joodse van pakweg Amerikaanse of Britse comedy? Van Pelt: “Zelfspot en relativering. Door de diaspora zijn er over de hele wereld kleine Joodse gemeenschappen. Voor hen was humor vaak een middel om zich te beschermen en te verweren. ‘Wie niet sterk is, moet slim én grappig zijn’, zeg maar.” Volgens Van Pelt is het een intelligente en fijnbesnaarde soort humor waarbij zelfspot centraal staat. “Joodse komieken deinzen er niet voor terug om zichzelf, maar ook typisch Joodse gebruiken als koosjer eten op de korrel te nemen.”
Laurent Popowsky, één van de panelleden van de Humoravonden, beaamt dat. “Van nature zijn Joden helemaal geen militanten of strijders; humor is altijd hun wapen geweest. Zelfrelativering is bij ons zoiets evidents dat we daar eigenlijk niet meer bij stilstaan.”

Hoe ver reikt die zelfrelativering? Kan er ook gelachen worden met onderwerpen als de Holocaust?  Van Pelt twijfelt: “Tja. Dat is een goede vraag. Ik ken wel één goede mop over een nazi en een Jood in een concentratiekamp, maar verder… Er is natuurlijk weinig grappigs aan de Tweede Wereldoorlog.”

Meer info: www.joodscultuurfestival.be

@ 2009 – StampMedia – Linda Thompson